Bản tin từ nhà báo Layna Hong trên báo Medill Reports Chicago, nhan đề “Cộng đồng người Mỹ gốc Việt vốn theo đảng Cộng hòa đang chuyển hướng sang cánh tả, theo dữ liệu của AAPI Data” đã chỉ ra sự thay đổi đáng kể trong xu hướng chính trị của cộng đồng này.
Sự thay đổi quan điểm chính trị
Mai Lê, 29 tuổi, đã đến Mỹ chưa đầy một năm khi Donald Trump đắc cử nhiệm kỳ đầu tiên. Cô chia sẻ bằng tiếng Việt: “Tôi đã thích ông Trump rồi, nhưng lúc đó tôi chưa hiểu hết các chính sách của ông ấy. Tôi chỉ thích cách ông ấy nói chuyện và sự quyết đoán, mạnh mẽ của ông ấy.” Đến từ Việt Nam và hiện làm việc tại một tiệm làm móng ở vùng ngoại ô, Mai Lê cho biết cô cảm thấy “mọi thứ đều tốt hơn” trong nhiệm kỳ đầu của Trump. Năm 2020, dù không thể bỏ phiếu, cô vẫn đến Washington, D.C. vào ngày 6 tháng 1 năm 2021 để tham gia một cuộc biểu tình mà sau đó biến thành bạo loạn, dẫn đến việc cô bị bắt và kết án tù. Mai Lê mô tả: “Nó đông đúc như một buổi hòa nhạc của BLACKPINK. Bạn cảm nhận được không khí đó, và bạn muốn đóng góp phần của mình để ủng hộ.” Cô, hiện đang sống ở vùng ngoại ô Chicago, không phải là trường hợp cá biệt trong cộng đồng người Mỹ gốc Việt vốn có xu hướng chính trị bảo thủ.
Theo phân tích từ Trường Luật Đại học Seton Hall, trong số bảy người châu Á bị bắt vì cuộc bạo loạn tại Điện Capitol, năm người là người gốc Việt, bao gồm cả Mai Lê. Chính Trump cũng nhận thấy sự yêu thích của cộng đồng người Việt đối với chính trị cánh hữu. Năm ngoái, ông đã đến thăm Eden Center, một trung tâm mua sắm của người Việt ở ngoại ô Washington, D.C., trong chiến dịch tranh cử của mình và tuyên bố: “Cộng đồng người Việt yêu quý tôi, tôi cũng yêu quý họ.”
Ông Văn Huỳnh, giám đốc điều hành Hiệp hội người Việt Illinois (VAI), cho biết vào những năm 1980 và 1990, khi nhiều người tị nạn Việt Nam định cư ở Mỹ, Đảng Cộng hòa đang nắm quyền, tạo ra một cảm giác trung thành ngầm. “Điều mọi người nói đến là Đảng Cộng hòa là đảng đã cho phép họ đến Hoa Kỳ,” ông Huỳnh nói. “Tôi nghĩ bây giờ, Đảng Cộng hòa đã rất khác.”
Dữ liệu AAPI năm 2024 cho thấy chính trị của người Mỹ gốc Việt đang thay đổi, với nhiều người xác định và có xu hướng ủng hộ Đảng Dân chủ hơn là Đảng Cộng hòa. Tại Chicago, các nhà hoạt động người Mỹ gốc Việt đang nỗ lực đoàn kết cộng đồng để vận động chống lại các chính sách của chính phủ gây hại cho họ, như cắt giảm ngân sách công và các chính sách nhập cư khắc nghiệt.
Phụ thuộc vào trợ cấp xã hội và sự lo ngại
Làn sóng người Việt Nam nhập cư lớn nhất vào Mỹ đến cùng với Đạo luật Người tị nạn năm 1980, cung cấp hỗ trợ tài chính và tái định cư. Ông Huỳnh nhận định: “Họ là những người đến từ một cuộc chiến tranh và rất biết ơn đất nước thứ hai đã chấp nhận họ.” Ngay cả sau khi các chương trình hỗ trợ người tị nạn giải thể, nhiều người Mỹ gốc Việt, đặc biệt là người cao tuổi, vẫn hưởng lợi từ các chương trình của chính phủ như Medicaid và phiếu thực phẩm. Hiện nay, các chương trình đó đang bị đe dọa bởi chính quyền Đảng Cộng hòa. “Mọi người, đặc biệt là những người có thu nhập thấp, đã chứng kiến qua nhiều năm các chương trình được tạo ra rồi lại bị xóa bỏ,” ông Huỳnh nói. “Và thách thức là làm thế nào để họ lên tiếng chống lại điều đó.”
VAI đang cố gắng lấp đầy những khoảng trống này, với chương trình chăm sóc người cao tuổi tại nhà là trọng tâm. Ông Huỳnh cho rằng: “Tôi nghĩ cộng đồng người Việt Nam là đại diện cho một xu hướng lớn hơn ở Hoa Kỳ. Có một dân số già đang rất lo ngại về các chương trình và dịch vụ dành cho họ.” Ông Huỳnh, 36 tuổi, nhận thấy thách thức trong việc kết nối kinh nghiệm sống của cộng đồng với các vấn đề chính sách như nhập cư và chăm sóc sức khỏe. Mẹ ông, dù từng dựa vào phiếu thực phẩm khi ông còn nhỏ, lại ủng hộ việc cắt giảm phúc lợi công cộng vì tin rằng mọi người lợi dụng hệ thống. Ông Huỳnh kể: “Tôi hỏi bà ấy, vậy đó có phải là điều bà đã làm không? Bởi vì chúng ta đã từng nhận phiếu thực phẩm. Và bà cụ nói, ‘À, điều đó khác. Tôi cần nó.’”
Cộng đồng gắn bó hơn về chính trị và sự phức tạp của lịch sử
Người Việt Nam là nhóm dân tộc châu Á lớn thứ sáu ở Illinois, với nhiều người sống ở khu vực Chicago. Sau chiến tranh, nhiều người tị nạn Việt Nam đã định cư ở khu Uptown, thành lập Asia on Argyle – một trung tâm với nhiều nhà hàng, cửa hàng và tổ chức của người Việt. Dù khu vực phía Bắc vẫn là trung tâm cộng đồng Đông Nam Á, dân số người Việt ở đây không còn tập trung đông đúc như những năm 1990.
Cha mẹ của Hắc Trần đã rời Việt Nam sau chiến tranh và định cư ở Chicago, nơi họ tích cực tham gia VAI. Hắc Trần, 39 tuổi, cho biết: “Theo kinh nghiệm của tôi khi lớn lên trong cộng đồng người Việt, đặc biệt là khi tham gia VAI, mỗi dịp Tết Nguyên đán, mỗi kỳ nghỉ lễ, cộng đồng luôn rất gắn bó. Nhưng tôi cảm thấy điều đó đã thay đổi theo thời gian. Nhiều người đã chuyển đi khỏi Chicago và khu vực này.” Anh hiện làm việc với các doanh nghiệp ở Argyle thông qua HAIBAYÔ, một sáng kiến nhằm bảo tồn lịch sử văn hóa của con phố này như một trung tâm của người Mỹ gốc Việt. Dù có sự phân cực chính trị, những người như Hắc Trần vẫn muốn duy trì và xây dựng cộng đồng. Anh biết nhiều người Việt bỏ phiếu cho Trump, nhưng không chủ động tham gia vào việc tranh cãi lý do. Hắc Trần nhấn mạnh: “Đó là nhiệm vụ của thế hệ thứ hai chúng ta phải có những cuộc trò chuyện khó khăn với những người lớn tuổi và nói chuyện với họ, giải thích cho họ những điều mà họ có thể chưa biết.”
Việc có các thành viên gia đình theo khuynh hướng cánh hữu là một trải nghiệm gần như phổ biến. Hắc Trần cho biết gia đình anh khá thiên tả và luôn bỏ phiếu cho Đảng Dân chủ, dù có một số trường hợp ngoại lệ. Randy Kim, người Mỹ gốc Việt-Khmer thuộc cộng đồng LGBTQ+ lớn lên ở vùng ngoại ô Chicago, cố gắng không tiếp xúc với các thành viên cộng đồng bảo thủ nhưng vẫn giữ thái độ lịch sự. Anh nói: “Tôi là người quan sát nhiều hơn. Tôi không nghĩ mình phải thỏa hiệp các giá trị của mình để phù hợp với một số điều nhất định. Nhưng tôi vẫn có thể giữ thái độ lịch sự và nhã nhặn.”
Hắc Trần chỉ ra lịch sử, chính trị Việt Nam và lỗi dịch thuật là những lý do có thể giải thích xu hướng ủng hộ Đảng Cộng hòa của một số người Việt hải ngoại. Từ “cộng hòa” được sử dụng trong cả tên chính thức của Cộng hòa miền Nam Việt Nam trước đây và Đảng Cộng hòa (GOP). Nhiều người tị nạn Việt Nam di cư sau chiến tranh có tâm lý chống cộng sâu sắc, do đó coi các chính sách của Đảng Dân chủ tương tự chính phủ mà họ đã chạy trốn. Hắc Trần nhấn mạnh tầm quan trọng của việc “cố gắng hiểu tại sao mọi người lại bỏ phiếu như vậy và hiểu kinh nghiệm sống của họ.” Ông nói: “Khi bạn có những cuộc trò chuyện đó để cố gắng giải thích cho họ rằng phe cánh tả (Mỹ) trên thực tế không phải là Đảng Cộng sản Việt Nam.”
Cũng có sự khác biệt giữa các làn sóng nhập cư. Theo nghiên cứu năm 2023 của Đại học California tại Berkeley, năm mươi năm sau chiến tranh Việt Nam, người Việt Nam có nhiều khả năng nhập cư thông qua người thân hoặc vì công việc, thay vì tìm kiếm tị nạn. Tuy nhiên, những người nhập cư gần đây hơn như Mai Lê cũng chia sẻ những cảm xúc tương tự các thế hệ trước. Cô nói: “Việt Nam rất đẹp, nhưng đó là một quốc gia cộng sản nên không có tự do. Tôi muốn một tương lai tốt đẹp hơn.”
Mặc dù người Mỹ gốc Việt ban đầu đến Mỹ với tư cách là người tìm kiếm tị nạn, phần lớn cộng đồng ngày nay đều có giấy tờ hợp pháp hoặc quốc tịch Mỹ. Đối với Mai Lê, đây là lý do cô tin tưởng vào chính sách nhập cư của Trump. Cô nói: “Tôi là người nhập cư, bố mẹ tôi là người nhập cư, vì vậy tôi không thể ghét người nhập cư. Nhưng bạn phải đến đây một cách hợp pháp.”
Vào tháng 9, các đặc vụ liên bang đã đến Chicago trong “Chiến dịch Midway Blitz” của Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) để bắt giữ người nhập cư lậu và trấn áp các thành phố bảo vệ người nhập cư. Dân biểu tiểu bang Illinois Hoan Huynh cáo buộc các đặc vụ liên bang đã chĩa súng vào ông và nhân viên khi ông đang cảnh báo cộng đồng về ICE. Các cộng đồng người tị nạn Đông Nam Á trên khắp cả nước đã bị nhắm mục tiêu trục xuất. Ông Văn Huỳnh của VAI cho biết một phần công việc của tổ chức cô là giữ an toàn cho các thành viên cộng đồng thông qua mạng lưới hỗ trợ. “Chúng tôi đang tạo ra các mạng lưới để mọi người có thể gọi cho nhau, kiểm tra tình hình của nhau,” ông Huỳnh nói. “Chúng tôi đang xây dựng điều đó ở cấp cộng đồng, đặc biệt là xung quanh các vấn đề chính trị này.”
Hướng tới những mục tiêu chung và tiếp cận thông tin chất lượng
Đi dọc phố West Argyle, nhiều doanh nghiệp thể hiện sự ủng hộ đối với Dân biểu tiểu bang Hoan Huynh, một đảng viên Dân chủ tiến bộ và là quan chức gốc Việt đầu tiên được bầu vào chính quyền tiểu bang Illinois. Năm 2024, ông Huynh đã tái đắc cử với số phiếu áp đảo. Ông Huy Nguyễn, chánh văn phòng của ông Huynh, cho biết ông Huynh thu hút cử tri người Mỹ gốc Việt bằng cách giải quyết các vấn đề họ quan tâm như nhà ở giá cả phải chăng và tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Ông Nguyễn nói: “Ngay cả khi họ không hiểu rằng Đảng Cộng hòa có thể đang cố gắng tước bỏ những quyền lợi đó, họ hiểu rằng ông Hoan đang đấu tranh cho những điều này ở Springfield.”
Cộng đồng người Việt cũng có những điểm phức tạp. Bà Văn Huỳnh cho biết nhiều người lớn tuổi bỏ phiếu cho Đảng Cộng hòa vì nhận thông tin từ YouTube và các mạng lưới tin tức sai lệch không chính thức. Thế hệ trẻ, dù có thể hiểu rõ hơn về các vấn đề hệ thống, lại thiếu công cụ để trò chuyện với cộng đồng do rào cản ngôn ngữ.
Sarah Nguyễn, một nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Washington, nghiên cứu cách các cộng đồng người Việt hải ngoại tiếp nhận thông tin. Cô nhận thấy việc công khai phản đối các vấn đề chính trị và xã hội có thể khó khăn. “Vì vậy, một cách để tồn tại, có thức ăn trên bàn, có mái nhà che đầu, không bị tấn công trên đường phố, là phải giữ im lặng, không nói về chính trị,” cô nói. Tuy nhiên, với tư cách là nhóm dân tộc châu Á lớn thứ tư ở Mỹ, tiếng nói của người Mỹ gốc Việt đang ngày càng có ảnh hưởng chính trị hơn.
Vào tháng 8/2025, VAI đã tổ chức biểu tình phản đối việc đóng cửa Bệnh viện Weiss Memorial ở Uptown, một cơ sở chăm sóc sức khỏe quan trọng cho nhiều người Mỹ gốc Việt có thu nhập thấp ở Chicago. Dân biểu Huynh chia sẻ: “Khi lớn lên, gia đình tôi và tôi dựa vào Medicare và Medicaid, bố mẹ tôi đang sử dụng Medicare, vì vậy bệnh viện này rất quan trọng đối với tôi. Tôi đã từng là bệnh nhân ở bệnh viện này nhiều lần. Gia đình tôi cũng đã từng là bệnh viện này nhiều lần.” Các nhà lãnh đạo cộng đồng hy vọng những vấn đề này sẽ giúp người Mỹ gốc Việt hiểu rõ hơn giá trị của các chương trình như Medicare và Medicaid.
Sarah Nguyễn bắt đầu nghiên cứu sau khi quan sát thói quen bố mẹ cô thường xuyên bật video YouTube. Cô đã tổ chức các hội thảo trên khắp cả nước về cách tìm kiếm, chia sẻ và tin tưởng thông tin tin tức. “Những hội thảo này thực sự chỉ nhằm mục đích giúp mọi người nói về vấn đề này, điều này thực sự khó khăn vì chúng ta không thích nói về chính trị,” Nguyễn nói. Một trong những nhóm thảo luận được tổ chức ở New Orleans, nơi cộng đồng người Việt đã phải di dời hai lần. Trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2020, Sarah Nguyễn đã thuyết phục mẹ đi bỏ phiếu lần đầu tiên sau 30 năm ở Mỹ, giải thích các chính sách của từng ứng cử viên. Cô nói: “Tôi có quan điểm chính trị riêng, nhưng tôi quan tâm hơn đến việc làm sao để cộng đồng người Việt hải ngoại này có thể cảm thấy thoải mái khi nói về chính trị, để cùng nhau thảo luận và hiểu rõ hơn. Để chúng ta có thể hiểu được điều gì thực sự có lợi hơn cho chúng ta nói chung.”